Nhật ký đi vẽ – 08 Dec 2014

Bắt đầu rời khỏi bảng màu điển hình của các cụ Ấn tượng (Impressionist). Chỉ dùng toàn màu làm từ đất đá tự nhiên. Mỗi thứ đất là một màu, không pha trộn với thứ đất đá nào khác. Và chỉ mài với một loại dung môi. Không cho thêm bất kỳ một phụ gia nào, kể cả chất ổn định màu. Đúng như cách làm sơn dầu từ cách đây hơn 500 năm.

Để hẳn mấy hôm làm quen với bảng màu Đất nguyên dạng này.  Cực kỳ hồi hộp với vẻ đẹp kín đáo và sâu nặng của những đất đá từ nhiều nơi trên thế giới họp lại. Cảm giác như đang đầm mình vào từng vỉa đất đã tạo nên các kiệt tác từ thời trung cổ và phục hưng. Những địa danh xa lạ dần trở thành thân thiết.

Cả ngày hôm qua xem đi xem lại những tranh của Vasari ở Art Institute of Chicago, thấy cụ chỉ dùng đất xanh Verona, đất nâu vàng Siena và đất đỏ Venetian là chính. Màu đen của Vasari chắc chắn là đốt xương động vật mà có – nó ấm áp hơn hẳn đen làm từ than đốt cây leo. Cụ Rembrandt cũng thế, chỉ có mấy màu đất tự nhiên, đặc biệt là đất đỏ Puzzuoli – màu đỏ đằm thắm vẫn được các cụ gọi là Terra Rosa – màu đất ửng hồng. Cụ Rembrandt đặc biệt ưa màu đất đen có ở đảo Cyprus, chứ không phải ở vùng Umbria bên Ý. Cảm giác thật hạnh phúc – hồi hộp như vừa được quen biết một người thực giản dị mà cực kỳ bí ẩn và hấp dẫn.

Hôm nay mới nhất quyết đi vẽ một cảnh đầu đông với bảng màu đất của mình. Quả thực, sau nhiều ngày để ý phong cảnh vào đông, mới nhận ra rằng thiên nhiên pha màu toàn từ sắc độ của chính nó, mà Đất là nền tảng – mọi thứ màu đều từ Đất mà ra. Chắc cũng vì mình mệnh Thổ, nên mới tự nhiên thích màu của Đất đến như vậy

Sáng mưa tuyết nhẹ. Gần trưa thì khô ráo. Hoàn toàn không có nắng như hôm qua. Lạnh 1 độ C, và gió. May có ô tô. Chạy ra ngay ngã tư Downer với Shorewood, nơi đã vẽ cái cây vàng cuối thu. Ra đến nơi, giở đồ vẽ ra thì thấy thiếu tuýp trắng chì (lead white) – đành dùng trắng titan vậy. Dùng dao vẽ là chính.

Không còn những xanh đỏ tím vàng nhân tạo như trước. Trời lạnh bàng bạc làm nền cho cây cối trụi lá. Vẫn có sắc xanh sắc vàng của cỏ dưới đất. Nhưng tuyệt đối không phải thứ xanh thứ vàng pha bằng màu làm từ cadmium, chrome hay manganese. Nếu hôm nay có trắng chì thì bức tranh sẽ sâu hơn và nhuần nhị hơn chăng?

Phố đầu đông

Advertisements
Bài này đã được đăng trong Paintings, Writings. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

7 Responses to Nhật ký đi vẽ – 08 Dec 2014

  1. Long nói:

    Zất mộc mạc,,, một cảm xúc thiền

  2. Chúc mừng anh Trịnh Lữ mở triển lãm tại Hà Nội.

    Em rất tiếc không ở nhà để đến xem nhưng nhờ có thông báo của anh mà em biết được blog này, và những trang nhật ký đi vẽ rất thú vị của anh.

    Anh viết ở trên là: “Mỗi thứ đất là một màu, không pha trộn với thứ đất đá nào khác. Và chỉ mài với một loại dung môi. Không cho thêm bất kỳ một phụ gia nào, kể cả chất ổn định màu. Đúng như cách làm sơn dầu từ cách đây hơn 500 năm.” Em chắc là có typos vì:

    1 – Anh nghiền bột màu với dầu tạo màng hay dầu khô (drying oil) như dầu lanh (linseed oil), dầu hạt óc chó (wallnut oil), dầu rum (safflower oil), dầu anh túc (poppy oil), dầu hướng dương (sunflower oil), v.v. chứ không phải với dung môi (solvant) như dầu thông (turpentine), dầu tây (petrole), xăng trắng (white spirit), dầu oải hương (lavender spike) v.v. Dung môi có thể được thêm vào chút ít nhưng nó không phải là chất kết dính để tạo nên màng phim. Nếu chỉ nghiền bột màu với dung môi, ví dụ dầu thông, thì sau khi dung môi bay hơi hết, sẽ chỉ còn lại bột màu.

    2 – Các cụ Van Eyck, Antonello da Messina, Leonardo da Vinci, Giorgione, Rembrandt, Velazquez không chỉ nghiền bột màu với dầu khô, mà các cụ đều thêm phụ gia vào dung dịch để nghiền bột màu. Theo giả thuyết của Maroger thì:

    – Van Eyck thêm lòng đỏ trứng gà, một ít dầu oải hương.
    – Antonello da Messina và Leonardo thêm oxide chì hoặc trắng chì rồi đun nóng.
    – Giorgione chế ra dầu đen để nghiền bột màu. Dầu đen là oxyde chì hoặc trắng chì đun nóng, theo quy trình hơi khác quy trình của Antonello da Messina và Leonardo.
    – Rubens pha dầu đen với dầu thông và Venice turpentine.
    – Rembrandt làm như Rubens nhưng pha thêm sáp ong.
    – Velazquez dùng rỉ đồng với dầu lanh sống hoặc dầu hạt óc chó rồi đun lên.

    Xem chi tiết trong bài https://nguyendinhdang.wordpress.com/2013/09/27/cac-cong-thuc-bi-mat/

    Các công thức của Maroger đến nay chỉ là giả thuyết, và bị không ít người phô phán. Nhưng ít nhất hiện nay người ta đã biết rằng Velazquez đã thêm calcite (chứa CaCO3) vào màu đất để tăng độ trong của chúng, Rembrandt đã thêm phấn vào bột trắng, các hoạ sĩ Venetian đã thêm bột thủy tinh nghiền v.v., vì người ta đã tìm thấy các chất này trong bột màu trên tranh các cụ. Nhưng công thức thế nào, tỉ lệ bao nhiêu thì không biết chính xác, ví dụ như dung môi sau vài thế kỷ đã bay hơi sạch.

    Về màu đen, trong cuốn Vasari on technique, Vasari có nói đến đen than đèn (lamp black), đất đen (black earths, phấn đen, terra da campane, hay đất đúc chuông), và hắc ín (pitch). Đất đen – còn có tên Roman black – có sắc ấm. Các masters t.k. XV – XVI cũng dùng bột đen thu được do nung hạt quả đào, cũng cho sắc đen ngả nâu (peach black).

    • Trịnh Lữ nói:

      Đăng ơi, đúng là anh nhầm lẫn chứ “dung môi”, phải là “dầu” mới đúng. Trước đây dùng bảng màu impressionist điển hình không có đen. Giờ anh dùng cả mấy thứ đen nóng lạnh khác nhau. Nhưng mà hay nhất là dùng lead white thay cho trắng titan, mọi thứ nhuần nhị sâu sắc hơn hẳn. Medium thì anh thích dầu óc chó hơn là dầu lanh, nhất là loại có thêm alkyd cho chóng khô. Sách Vasari đúng là một nguồn thông tin đặc biệt, nhưng những giai thoại về các họa sỹ cho thấy là fiction cũng nhiều, nên các chi tiết về kỹ thuật cũng chưa hoàn toàn thuyết phục đối với người đọc bây giờ. Đám vẽ tả thực bây giờ có nhều anh dùng lòng đỏ trứng và dấm theo nhiều cách ra giảm khác nhau. Anh nghĩ dùng trứng thì gần với tempera quá, không còn là oil paint mấy nữa.

      Vừa qua Giao thừa, chúc em và vợ con bên ấy mọi sự tốt lành trong năm mới này nhé.

      • Chúc anh và gia đình năm mới khỏe mạnh, vui vẻ, nhiều may mắn. Chúc triển lãm của anh thành công lớn.

        1 – Trắng chì là thứ trắng đầu bảng, tốt nhất và bền nhất. Em có viết về nó trong bài https://nguyendinhdang.wordpress.com/2013/04/17/mau-trang-cua-son-dau/
        Em dùng trắng chì để vẽ lót và vẽ các lớp giữa. Em chỉ dùng trắng titanium cho các accents, vì trắng titatnium giòn. Tuy nhiên phải là trắng chì thứ thiệt tức PW1 tức basic carbonate chì (alkaline lead carbonate) 2PbCO3·Pb(OH)2. Còn các trắng chì của Tầu hay của Ấn Độ là trắng chì rởm, không phải basic mà là normal tức carbonate chì (PbCO3), thiếu hẳn hydroxide chì (Pb(OH)2). Replacement flake white của các hãng như Gamblin, Winsor & Newton chỉ là trắng chì rởm vì không bao giờ có được các tính chất và permanency như của trắng chì thứ thiệt. Cách đây nhiều năm em có mua thử một tube flake white của Winsor & Newton mà thực chất là trắng titanium trộn với trắng kẽm, dùng được đúng một lần, sau đó đậy tube lại để đó đến bây giờ vẫn còn nguyên.

        2 – Các thông tin như Antonello da Messina thêm Venetian turpentine, Velazquez thêm calcite v.v. không phải là giai thoại mà là các kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học. Anh có thể tìm thấy các thông tin đó trên website của Tate Gallery, London National Galery hoặc nhiều nguồn khác. Chẳng hạn bây giờ người ta đã rõ là các bậc thầy ngày xưa không chỉ vẽ với drying oil và solvant mà còn pha thêm resin, đặc biệt là Venetian turpentine (Xem, e.g. http://journal.chemistrycentral.com/content/6/1/59). Nó làm cho bức tranh có một nước men bóng kỳ lạ. Anh cứ thử sẽ thấy. Em có viết về dung dịch có Venice turpentine trong mục 4 của bài https://nguyendinhdang.wordpress.com/2013/07/23/chat-ket-dinh-va-dung-moi-cua-son-dau/

        3 – Walnut oil trong, ít ngả vàng nhưng màng phim yếu hơn linseed oil nhiều vì nó chỉ có khoảng 5% linolenic acid là tối đa, trong khi linseed oil có tới 50 – 70%. Nó cũng khô chậm hơn linseed oil một chút. Vì thế walnut oil thường được dùng để vẽ các màu sáng.

        4 – Em không bao giờ dùng siccative dù là cobalt hay alkyd vì siccative khiến quá trình autooxidation của dầu lanh trở nên phi tự nhiên. Em cũng đã từng dùng sơn alkyd. Tube trắng alkyd của em một thời gian sau khô cứng như đá. Sơn dầu chỉ đẹp và bền khi nó được khô tự nhiên. Lúc đó nó mới giữ được tất cả các độ trong và bóng, độ sâu và độ rực rỡ của nó. Ngoài ra về lâu dài siccative gây tác hại cho sự trường tồn của màu sắc và mặt sơn, như nứt vỡ, tối màu v.v.

        5 – Tempera trộn drying oil có tên là tempera grassa tức là tempera béo, từng được dùng từ t.k. XV – XV. So với sơn dầu thì màng film của tempera rắn và có tuổi thọ cao hơn. Bằng chứng là nhiều bức họa bằng tempera từ thời Trung Cổ tới nay màu sắc vẫn lộng lẫy rực rỡ. Đặc biệt dùng tempera grassa để vẽ impasto với trắng chì rất đẹp. Nó cho những giọt sáng long lanh mà không sắc, hiệu quả như các chấm sắng trong tranh Vermeer. Ví dụ impasto trên khăn và áo trong bức tranh này http://ribf.riken.go.jp/~dang/paintings/eucharist.html
        được vẽ bằng trắng chì trộn với tempera grassa.

        Anh có thể tự chế tempera grassa với dầu lanh hoặc dầu hạt óc chó. Không có tỉ lệ nào là tiêu chuẩn vì tùy theo người vẽ muốn dung dịch béo hay gầy. Có thể dùng tỉ lệ lòng đỏ trứng gà : dầu : nước = 1 : 1 : 2. Nếu muốn đặc thì giảm nước đi. Có thể thêm 1/2 dammar varnish vào nếu muốn bóng và tăng độ kết dính. Có thể không cần cho nước. Nước có thể được thêm vào khi vẽ. Có thể thêm vang trắng hoặc giấm làm từ vang trắng như chất bảo quản (vì giấm là dung dịch acid acetic nồng độ khoảng 5%). Lòng đỏ trứng gà cần được gỡ màng bao bên ngoài. Chai lọ để pha phải thật sạch. Cho lòng đỏ trứng vào lọ trước. Lắc thật kỹ. Sau đó cho dầu, lại lắc thật kỹ. Cuối cùng mới cho nước vào và lắc thật kỹ (5 – 10 phút).

  3. 1 – En plein-air painting không phải do Corot khởi xướng mà đã có từ trước đó rất lâu. Hai bức Phố nhỏ (1657 – 1658) và Quang cảnh Delft (1660 – 1661) do Johannes Vermeer vẽ trước Corot gần 2 thế kỷ được coi là những bức plein-air đầu tiên.

    2 – Về hội hoạ Ấn tượng, em trích lại dưới đây đoạn em viết trong bài “Hội hoạ sơn dầu thịnh và suy” tại https://nguyendinhdang.wordpress.com/2013/08/16/hoi-hoa-son-dau-thinh-va-suy/

    [Các hoạ sĩ Ấn tượng đã bỏ qua toàn bộ kỹ thuật vẽ sơn dầu nhiều lớp của các bậc thầy cổ điển. Đặc biệt, họ đã bỏ hẳn hòa sắc quang học bằng láng màu, và chỉ còn dùng các hòa sắc pha trộn trên palette, thậm chí trộn thẳng trên canvas trong quá trình vẽ. Các hoạ sĩ Tân Ấn tượng sau này như Georges Seurat và Paul Signac còn phát minh ra lối vẽ các chấm màu nguyên cạnh nhau với hy vọng tạo hiệu ứng cộng màu quang học. Việc pha trắng chì vào tất cả các màu để làm sáng hòa sắc chung của bức tranh đã khiến các màu của các hoạ sĩ Ấn tượng đều đục như màu bột.

    Như đã nhận xét trong chuyên khảo [14], “các lớp màu dày và đục có rất ít sắc thái. Màu pha trộn trên palette bao giờ cũng mất độ tinh khiết, và bị bẩn nếu pha trộn nhiều hoặc pha các màu bù nhau với tỉ lệ như nhau. Trong khi đó các lớp màu trong có rất nhiều sắc thái, tùy thuộc độ dày và cường độ ánh sáng chiếu vào.” Vì vậy, việc bỏ qua các màu trong và kỹ thuật sơn dầu cổ điển đã khiến hòa sắc trên tranh của các hoạ sĩ Ấn tượng thiếu độ sâu thẳm, thiếu độ trong suốt và huyền bí gần như siêu phàm trong các bức hoạ cổ. Nhiều sắc độ tối và bóng đổ trong tranh của các hoạ sĩ Ấn tượng bị bẩn vì được vẽ bằng hòa sắc trộn từ các màu bù nhau trên palette.

    Hình hoạ trong tranh của các hoạ sĩ Ấn tượng cũng dần dần biến mất. Monet nói ông không bao giờ vẽ hình hoạ trừ dùng bút lông và sơn dầu. Chán ngán lối vẽ hàn lâm, các hoạ sĩ Ấn tượng coi những bức tranh vẽ trong xưởng dưới ánh sáng nhân tạo của tiền bối là giả dối, là bắt chước quá khứ một cách tuyệt vọng. Thay vào đó họ đi tìm “chân lý” ở ngoài kia, dưới ánh sáng thiên nhiên. Một khi hoạ sĩ chạy đua với biến đổi của ánh sáng, bằng kỹ năng hình họa trung bình hoạ sĩ sẽ không đủ thời gian để vẽ nên các hình chi tiết. Các vệt màu dần dần thay thế các hình người trong tranh. Đây đó nền canvas trắng còn lộ ra, trở thành một phần của bố cục – một điều không thể chấp nhận được trong tranh của các bậc thầy cổ điển.

    Thực chất các hoạ sĩ Ấn tượng vẫn làm một việc mô phỏng thiên nhiên như các tiền bối, nhưng tuyệt vọng hơn, bởi họ đã bỏ tất cả “các trò trẻ con” như hình hoạ, chiếu sáng, diễn khối, luật viễn cận, hay sáng tối. Họ đã thay tất cả các thành phần nền tảng này bằng ảo giác do ánh sáng gây nên khi phản xạ từ vật, mà họ cố mô phỏng bằng các vệt sơn dầu alla prima trên canvas. Những cuộc đuổi bắt hiệu ứng ánh sáng bằng màu như vậy đã sinh ra series các đống rơm hay nhà thờ của Monet, vẽ tại các thời điểm khác nhau trong ngày, hay series ao hoa súng, tương tự như một chuỗi slides sặc sỡ chiếu trên màn hình. Bản thân Monet cũng viết: “Mỗi ngày tôi lại phát hiện ra những thứ tôi không nhìn thấy hôm trước. Rốt cuộc tôi đang cố làm một điều bất khả.” Hòa sắc “kính vạn hoa” của Monet đã ngược 180 độ so với quan niệm mà tiền bối Ingres từng căn dặn học trò: “Thà xám còn hơn sặc sỡ.”]

    • Trịnh Lữ nói:

      Rất vui thấy Đăng có nhiều tương đồng trong quan niệm về vẽ. Từ trước khi còn chưa có đủ kiến văn và kinh nghiệm, anh đã thấy việc chạy theo ảo giác quang học là không hợp với cách nhìn cách cảm của mình. Series đụn rơm của cụ Monet khiến anh thất vọng khi tình cờ bắt gặp một bức vẽ đụn rơm của Levitan. Anh vẫn sống theo quan niệm vẽ là tạo hình cái “giao cảm” tự nhiên của mình chứ không phải “đuổi hình bắt bóng”. Và ai cũng có một “giao cảm” rất riêng của mình. Khi “nhận ra” nó thì vẽ mới thích. Trắng chì anh dùng không phải của các công ty lớn có tên tuổi, mà của một cặp vợ chồng có một xưởng làm màu dầu nhỏ và cương quyết theo đuổi giá trị cốt lõi của hội họa sơn dầu. Chỉ cần dùng thử là biết. Giai đoạn này anh muốn xem lối vẽ alla prima, “en plein air”, có thể làm được những gì, đến mức độ nào, nên thích thử nhiều nguyên liệu và cách vẽ khác nhau. Nhưng từ khi dùng lead white chính cống thì không thể quay lại các thứ như flade white được nữa. Alkyd oil paint như của Gamblin hoặc W&N hay Davinci vẫn không hay ở chỗ họ dùng manganese làm phụ gia. Nhưng bản thân alkyd có cái ưu điểm chỉ gia tăng tốc độ khô sơn mà không làm hại phẩm chất của các thứ media trong đó. Anh không có hy vọng vẽ alla prima mà lại có được các phẩm chất như của các cụ cổ điển, nhưng ít nhất thì cũng có thể khiến cho alla prima không còn đồng nghĩa với những hiệu quả nông cạn và thiếu bền vững. Cái hay của alla prima là diễn đạt được cảm xúc thoáng qua và bất ngờ. Người vẽ phải rất vững chãi về design mới có thể khiến cho alla prima có được vẻ đẹp sâu sắc và nhuần nhị. Cái thú là ở chỗ tìm tòi và vỡ nhẽ dần từ những “lực bất tòng tâm”.

  4. 1- Alkyd là nhựa tổng hợp polyester có pha thêm các acid béo và một số chất khác. Sơn alkyd chứa khoảng 10 – 30% nhựa alkyd. Phần còn lại là dầu tạo màng và pigments. Sơn alkyd khô nhanh hơn sơn dầu (khoảng gấp đôi) nhưng chậm hơn acrylic. Thêm nhựa alkyd vào medium để vẽ sơn dầu làm sơn khô nhanh hơn, nhưng tính chất quang học của màng phim cũng thay đổi. Màng phim có nhựa polyester (hay nhựa acrylic) bóng khác màng phim của dầu lanh hay dầu hạt óc chó pha các nhựa cây như Venetian turpentine, copal hay dammar.

    Các bậc thầy cổ điển không có alkyd (phát minh của t.k. XX) nhưng họ vẫn làm sơn khô nhanh được mà không cần dùng siccative. Họ thay dầu lanh bằng dầu lanh đặc (sun-thickened linseed oil). Dầu này vẫn là dầu lanh, nhưng đã được oxy hoá và polymer hóa một phần qua xử lý nhiệt nhờ phơi nắng nên khô rất nhanh (nhanh hơn dầu lanh từ 2.5 tới 3 lần. Xem bảng ở cuối mục 1 trong bài https://nguyendinhdang.wordpress.com/2013/07/23/chat-ket-dinh-va-dung-moi-cua-son-dau/). Vì thế tính chất quang học của màng phim giống như dầu lanh, nhưng ít ngả vàng hơn. Dầu lanh đặc còn có nhiều ưu điểm như tăng độ dẻo, độ trơn của mầu sơn dầu, cho phép trải rộng diện tích mặt mầu, kéo dài vệt sơn mà không bị đứt đoạn, làm mất vệt bút. Đây là thứ dầu tốt nhất cho vẽ lót, tỉa chi tiết, cũng như vẽ láng, được dùng từ thời Phục Hưng tới nay.

    2 – Các Baroque masters như Frans Hals, Velazquez làm nên tên tuổi cũng bằng vẽ ala prima.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s