Chuyện dịch thuật – lý thuyết để làm gì?

Báo Nông nghiệp Việt Nam vừa đăng bài phỏng vấn mình về dịch văn học, có nhắc đến vấn đề lý thuyết dịch. Hồi 2009 mình đã dịch cho NXB Tri Thức ra cuốn này:

Nhập môn nghiên cứu dịch thuật Mục lục như sau:

1. Những vấn đề chính của nghiên cứu dịch thuật 1.0. Khái niệm dịch thuật 1.1. Nghiên cứu dịch thuật là gì? 1.2. Lược sử bộ môn nghiên cứu dịch thuật 1.3. ‘Bản đồ’ Holmes/Toury 1.4. Những bước phát triển từ những năm 1970 1.5. Mục tiêu của sách này, giới thiệu qua các chương

2. Lý thuyết dịch thuật trước thế kỷ 20 2.0. Nhập đề 2.1. ‘Dịch chữ’ hay ‘dịch nghĩa’? 2.2. Martin Luther 2.3. Tín, đạt, thần 2.4. Những ý định lập thuyết có hệ thống đầu tiên: Dryden, Dolet và Tytler 2.5. Schleiermacher: xác nhận giá trị cái ngoại lai 2.6. Hướng đến lý thuyết dịch thuật đương đại

3. Tương đương và hiệu quả tương đương 3.0. Nhập đề 3.1. Roman Jakobson: bản chất nghĩa ngôn ngữ và tương đương 3.2. Nida và ‘khoa học dịch thuật’ 3.3. Newmark: dịch ngữ nghĩa và dịch truyền đạt 3.4. Koller: Tương xứng và Tương đương 3.5. Tương đương: những phát triển sau này

4. Nghiên cứu biến đổi dịch thuật 4.0. Nhập đề 4.1. Mô hình của Vinay và Darbelnet 4.2. Catford và ‘biến đổi’ dịch thuật 4.3. Những bài viết về biến đổi dịch thuật ở Tiệp Khắc 4.4. Van Leuven-Zwart: mô hình mô tả-so sánh những biến đổi dịch thuật

5. Những lý thuyết chức năng về dịch thuật 5.0. Nhập đề 5.1. Loại văn bản 5.2. Hành động dịch 5.3. Lý thuyết Skopos 5.4. Phân tích văn bản theo hướng dịch thuật

6. Nghiên cứu dịch thuật theo diễn ngôn và phong vực 6.0. Nhập đề 6.1. Halliday: mô hình ngôn ngữ và diễn ngôn 6.2. House: mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật 6.3. Baker: phân tích ở cấp độ văn bản và ngữ dụng: một tài liệu giáo khoa cho dịch giả 6.4. Hatim và Mason: cấp độ tín hiệu học của chu cảnh và diễn ngôn 6.5. Những ý kiến phê phán đường lối nghiên cứu dịch thuật theo diễn ngôn và phong vực

7. Các lý thuyết hệ thống 7.0. Nhập đề 7.1. Lý thuyết đa hệ thống 7.2. Toury và nghiên cứu mô tả dịch thuật 7.3. Chesterman: chuẩn dịch thuật 7.4. Các mô hình nghiên cứu mô tả dịch thuật khác: Lambert, van Gorp và Trường phái Manipulation

8. Những nghiên cứu văn hóa khác nhau 8.0. Nhập đề 8.1. Dịch và viết lại 8.2. Dịch và giới 8.3. Lý thuyết dịch thuật hậu thuộc địa 8.4. Ý thức hệ của các nhà lý thuyết

9. Dịch cái ngoại lai: sự (vô)hữu hình của dịch thuật 9.0. Nhập đề 9.1. Venuti: ý đồ văn hóa và chính trị của dịch thuật 9.2. Dịch giả nói về công việc của mình 9.3. Mạng lưới quyền lực của ngành xuất bản 9.4. Thảo luận về công trình của Venuti 9.5. Vấn đề tiếp nhận và điểm sách dịch

10. Các lý thuyết triết học về dịch thuật 10.0. Nhập đề 10.1. Steiner: vận động diễn giải học 10.2. Ezra Pound: năng lượng ngôn ngữ 10.3. Walter Benjamin: nhiệm vụ của dịch giả 10.4. Giải cấu trúc luận

11. Nghiên cứu dịch thuật như một liên bộ môn 11.0. Nhập đề 11.1. Bộ môn, liên bộ môn, hay bộ môn phụ? 11.2. Mary Snell-Hornby: ‘nghiên cứu lồng ghép’ 11.3. Đường lối nghiên cứu liên bộ môn 11.4. Tương lai: hợp tác hay xé lẻ?

Đúng là nhìn cùng một việc dịch và có ngần ấy thứ quan điểm và mục tiêu khác nhau, mỗi thứ ra một lối lập luận riêng, gọi là lý thuyết. Ích lợi của việc biết đến những lý thuyết và thực hành này chủ yếu là để những ai tham gia vào bộ máy xuất bản sách dịch biết mình nên đứng trên quan điểm nào, với mục đích gì, để tổ chức chọn sách, làm việc với người dịch, biên tập và đánh giá chất lượng dịch phẩm thông qua sự tiếp nhận của công chúng, mà chủ yếu là công chúng không đọc được nguyên tác ngoại ngữ. Bản thân GS Munday cũng đồng tình với mình rằng có lắm thứ lý thuyết “khó chịu và đáng ghét”, nhưng vì đã điểm danh thì cũng phải đưa vào sách cho đầy đủ, và cũng tránh chả muốn chỉ trích, để cho người đọc có nhận định riêng của họ mà thôi :)))

Mĩnh nghĩ nếu mọi người quan tâm đến việc dịch mà chịu khó tìm hiểu những lý thuyết dược giới thiệu trong sách này một tí, thì chắc cuộc tranh biện về dịch hay dịch dở như đang diễn ta ở ta sẽ khác chứ không như bây giờ.

Advertisements
Bài này đã được đăng trong Translations, Writings. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s